حاكميت
حاكميت عبارت است از قدرت برتر فرماندهي در دولت – كشور به گونه اي كه قدرتي فراتر از حاكميت در چهارچوبه ي دروني جامعه و در ارتباط با اعضاء آن امكان عرض اندام و خودنمايي را نداشته باشد . بعبارت ديگر حاكميت امكان اعمال اراده اي فوق اراده هاي ديگر است . حاكميت براي دولتها هنگامي مصداق دارد كه آنها در برابر اعمال اراده و اجراي اقتدارشان با مانعي روبه رو نشوند و از هيچ قدرت ديگري تبعيت نكنند . سخن و دستور دولت حاكم , آخرين سخن است و هيچ اراده و نيرويي خارج از حاكميت را ياراي مقابله و ايستادگي در برابر اين قدرت برتر نيست !
حاكميت بر دو نوع است :
الف)حاكميت بروني يا حاكميت دولت
ب) حاكميت دروني يا حاكميت در دولت
حاكميت دولت يا حاكميت بروني مشخص كننده ي شخصيت متمايز حقوق و سياسي دولت – كشور و استقلال و عدم وابستگي آن در ارتباط با ساير دولت كشورهاست . حاكميت بروني به معناي نفي هرگونه وابستگي به دولتهاي خارجي يا نفي تبعيت از آنهاست ولي حاكيت دروني يا حاكميت در دولت مؤيد برتري قدرت يك دولت كشور نسبت به اعضاي جامعه نظير فرد – گروه – تقسيمات سرزميني نظير شهر و شهرستان و استان و ايالت و كانتون يا نهادهايي نظير حزب و سنديكا و غيره است . در هر دو حالت (حاكميت دروني و بيروني ) آخرين كلام متعلق به اوست و اراده ي او بر كليه ي اراده هاي موجود غلبه دارد
البته تعريف فوق از حاكميت جنبه ي كلاسيك و سنتي داشته و با مفهوم حاكميت معاصر چندان انطباق ندارد . بر كسي پوشيده نيست كه امروزه با پيشرفتهاي روز افرزون علوم وفنون و گسترش رسانه هاي ارتباط جمعي وغيره , سياره ي زمين به دهكده اي جهاني مبدل گشته كه افكار عمومي ساكنان اين دهكده تمامي اقدامات و اعمال دولتها و كشورها را زير ذره بين خود دارند . همچنين پيدايش سازمانهاي بين اللملي گوناگون مانند سازمان ملل متحد وغيره كه اين صلاحيت را دارند تا عليه دولتها و حاكميتهايي كه با سوء استفاده از قدرت خود منافع جامعه ي جهاني و قواعد آن را به چالش ميكشند اقدام كنند , اقتدار بي قيد شرط و قدرت مطلقه ي حاكميتهاي داخلي را در مفهوم تاريخي و كلاسيك آن به اعتدال كشانيده . اصولا كشورها متعلق به جامعه ي بين المللي هستند و ساز كار اين جامعه ايجاب ميكند كه اراده ي خود مختار اعضاي آن (دولت – كشورها) نوعي محدوديت را پذيرا باشد تا روابط بين المللي بتواند نظم و نسق يابد.
جهان امروز به دلايل فوق به هيچ دولتي اجازه نخواهد داد تا حتي در چهار چوبه ي سرزميني خود دست به صدور قواعد و اقداماتي زند كه با مصالح و منافع جامعه ي بين المللي در تضاد باشد. نمونه هاي بارز ادعاي فوق را در سطح جهان هر روزه مشاهده ميكنيم اما بحث تكميلي در اين باب را موكول به بخش بعدي كه معرفي و بررسي حقوق بين الملل و سازمانهاي بين المللي است مي كنيم .
سير تاريخي حاكميتها
در طول تاريخ دو نظريه ي بسيار مهم در باره ي منشاء حاكميت و اينكه قدرت حاكمان كشورها از كجا سرچشمه ميگيرد ارائه شده است
1- نظريه ي حاكميت تئوكراتيك
2- نظريه ي حاكميت دمكراتيك
حاكميت تئوكراتيك
طبق اين نظريه قدرت ناشي از نيرويي ماوراء طبيعه يا خارج از اراده ي بشري است . اين نظريه كهن ترين اعتقاد درباره ي سرچشمه ي قدرت است كه منشاء آنرا آسماني مي داند . در اين حالت قدرت فرمانروايان و حكمرانان از خالق هستي سر چشمه ميگيرد و اراده و ذات پروردگار در سپردن ذاتفرمانروايي و اعمال قدرت به فرد يا گروه ويژه اي دخالت تام دارد . در طول تاريخ از اين نظريه بهره برداري هاي فراوان شده و بسياري از پادشاهان و حكمرانان سعي كرده اند به هر نحو حاكميتي از اين دست و با اين اعتقاد را پشتوانه ي حكومت خوبش كنند تا از اين طريق بتوانند به خود و قدرت سياسي تحت رهبري شان مشروعيت بخشند و آن را در نظر عوام, حقاني جلوه دهند نمونه ي چنين تفكري را در ايران پيش از اسلام ميتوان مشاهده كرد . به روايت شاهنامه ي حكيم ابوالقاسم فردوسي و بسياري ديگر از اسناد تاريخي يكي از اولين پادشاهاني كه چنين اعتقادي را مبناي تشكيل حكومت خود قرار داد جمشيد بود.اصولا نخستين كسي كه در اساطير تاريخي ايران زمين از او بعنوان شاه ياد شده است جمشيد بود كه ظاهرا در هزاره ي دوم قبل از ميلاد در منطقه ي شرق فلات ايران اتحاديه ي بزرگي از قبايل آريايي تشكيل داد و خود را خشائيته (شاه) ناميد . دوران سلطنت جمشيد دوران آباداني جهان بود و مردم از همه ي نعمتهاي مادي برخوردار بودند .آبها همواره جاري بودند و باران به طور مرتب در جهان مي باريد و از خشكسالي قحطي , فقر و تهيدستي و گرسنگي خبري نبود . او همه ي نيازهاي مردم را برآورد كرده و به ياري اهورا مزدا (خداوند) حرص و ترس و نفاق و آز و بيماري و درد را از جهان بر افكند . در چنين شرايطي بود كه جمشيد به خويش مغرور گشته و خودبيني و نا سپاسي بر يزدان بر او چيره شد . شكوه قدرت و ثروت او را فريفت و ادعاي خدايي كرد و مردمان جهان را به پرستش خود فرا خواند تا جايي كه گفت (( مرا خواند بايد جهان آفرين )) از اين رو فره خدايي و لطف ايزدي از او برگشت و حمايت آسماني از او باز گرفته شد !
به روايت استاد توس حكيم ابولقاسم فردوسي :
چنين گفت با سالخورده مهان
كه جز خويشتن را ندانم جهان
هنر در جهان از من آمد پديد
چو من نامور تخت شاهي نديد
جهان را به خوبي من آراستم
چنانست گيتي كه من خواستم
خور و خواب آرامتان از من است
همان كوشش و كامتان از من است
بزرگي و دهيم شاهي مراست
كه گويد كه جز من كسي پادشاست
همه موبدان سر فكنده نگون
چرا كس نيارست گفتن كه چون
چو اين گفته شد فر يزدان از اوي
بگشت و جهان شد پر از گفتگوي
مني چون بپيوست با كردگار
شكست اندر آورد و برگشت كار
چه خوش گفت آن سخن گوي با فرو هوش
چو خسرو شدي بندگي را بكوش
به يزدان هر آنكس كه شد نا سپاس
بدلش اندر آيد ز هر سو هراس
به جمشيد بر تيره گون گشت روز
همي كاست زو فر گيتي فروز
پرداختن به ادامه ي اين داستان شيرين ما را از هدف و مقصود اصلي خود كه همانا معرفي و بررسي حاكميت هاي تئوكراتيك مي باشد به دور ميكند .( براي اطلاعات كاملتر دراين باب رجوع كنيد به : 1 - شاهنامه ي حكيم ابوالقاسم فردوسي . 2- چشمه ي روشن, اثر دكتر غلامحسين يوسفي . 3-www.irantarikh.com )
چنين مواردي را كه فرمانروايان خود را نماد و تجسم قدرت خداوند دانسته اند در تاريخ بسيار است . پادشاهاني ادعا ميكردند كه خداوندي هستند كه لباس انساني پوشيده و در ظاهر بشر بر پهنه ي زمين نزول كرده اند تا سرنوشت خلايق را به دست گرفته و با اراده ي خود به سمت سعادت هدايت كنند . فراعنه ي مصر و برخي از سلاطين خاور نزديك و يا امپرواطوران باستاني رم خود را از خدايان مي پنداشتند حتي در همين اواخر, امپراطور ژاپن (تا سال 1947) يعني خاتمه ي جنگ جهاني دوم در نزد مردم اين كشور از چنين شاني برخوردار بود .
بر اساس تفكر تئوكراتيك شخص فرمانروا يا پادشاه به مقتضاي مشيت ذات واجب الوجود و بر حسب قضا و قدر الهي در راس كارها واقع شده است . از انجا كه كليه ي قدرتها و حاكميت از آن خداست پس طبق تصميم وي سرنوشت گروه انساني به دست فرد يا خانواده يا قبيله ي ويژه اي قرار ميگيرد تا اين افراد نظامات الهي را به افراد بشر انتقال دهند و افراد جامعه را از اين رهگذر به سعادت و صلاح دنيايي و عقبايي رهنمون كنند . نظريه پردازاي مربوط به اين برداشت از حدود قرون وسطي در اروپا آغاز ميگردد و فرد مشهوري نظير ژوزف دومستر (Joseph de Maistre) از آن دفاع كرده اند . بسياري از حكوتهاي تمركز گرا , اقتدارگرا , موروثي و مطلق خود را به نحوي به اين بينش متصل كرده اند
حاكميت دمكراتيك
دومين نظريه در باب منشاء و ريشه ي حاكميت و قدرت سياسي نظريه ي دمكراتيك است . نظريه ي حاكميت دمكراتيك هم قدمتي ديرينه دارد تا آنجا كه ريشه ي نخستين انديشه ها, نظرات و اجراي كاربردي آنرا در اين باب مي توان در تاريخ يونان باستان مشاهده كرد .
نظريه ي حاكميت دمكراتيك برخلاف نظريه ي تئوكراتيك, منشاء حاكميت را ماوراء الطبيعه و خداوند نمي داند و اعتقاد دارد منشاء حاكميت انساني , زميني و طبيعي است! بر اساس اين تفكر با اعتقاد به اصل برابري انسانها دليلي وجود ندارد كه در جمع مردم ساكن در يك دولت – كشور, يكي از آنها بي جهت بر ديگران تسلط داشته باشد و عنان اختيار اكثريت را بر اساس اراده خود هدايت كند .
در حاكميت از نوع دمكراتيك , هر فرد ساكن در دولت – كشور, صاحب سهمي از حاكميت است و حاكميت سياسي حاصل جمع قطعات خرد حاكميت تلقي مي شود . از نظر تفكر حاكميت دمكراتيك, قدرت سياسي مطلقه ي يك فرد .گروه و غيره كه منشاء غير مردمي دارد, هيچ مشروعيت و حقانيتي ندارد .
براي اجراي نظريه ي دمكراتيك در ايجاد يك حاكميت و احداث رژيمي سياسي بايد از مسير دموكراسي گذشت.دموكراسي يا همه سالاري يعني حكومت همه ي مردم .
دمكراسي واژه اي يوناني الاصل است كه از دو جزء به وجود آمده 1- مردم (( Demos و 2 - حكومت و سلطنت Cratos )). يونانيان باستان قدرت را در كليت ان متعلق به همه ي شهر وندان اين سرزمين مي دانستند و بر اين اساس معتقد بودند بهترين نوع حكومت زماني تحقق مي يابد كه دارندگان صفت شهروندي بتوانند در قدرت سياسي شركت كنند و حكومت و قانون به اراده ي آنان صورت پذير شود و هر كدام از آحاد مردم بتوانند در برهه هاي مشخصي از زمان (كه ثابت و مادام العمر نيست) به مقامات حكومتي برسند . براي تحقق اين رژيم بايد سه اصل آزادي, برابري و تصميم گيري بر مبناي اراده ي اكثريت مراعات مي شد.
حكومت مردم در يونان جنبه ي مستقيم داشت يعني شهروندان در آگورا يا پينيكس گرد مي آمدند و در باب مسائل عمومي به راي گيري و تصميم گيري مي پرداختند, در نتيجه مصوبات اكثريت حكم قانون را داشت و لازم الاجرا بود .
البته ذكر اين نكته نيز ضرورت دارد كه همه سالاري در يونان باستان در قياس با مردم سالاري هاي كنوني و جديد تفاوتهاي بسياري داشته است زيرا دمكراسي در يونان در واقع همه سالاري اقليت بود, بدين معنا كه گروههاي بزرگي از جمعيت اين سرزمين پهناور شهروند تلقي نمي شدند لذا حق مشاركت و دخالت در حكومت را نداشتند . مثلا بردگان و كنيزان كه بخش مهمي از جمعيت كل كشور بودند يا نيمي از شهروندان يوناني الاصل يعني زنان كه در تصميم گيري ها شركت داده نمي شدند , در برآوردهاي محققان تقريبا حدود يك دهم از كل جمعيت شهرها در قدرت سياسي سهيم نبودند و اين روش از دمكراسي با مردم سالاري هاي عصر جديد و تازه بسيار متفاوت است, ما بحث تكميلي در توضيح دمكراسي هاي جديد و معاصر را به بخش آينده كه معرفي انواع نظامها , رژيم هاي سياسي و ماهيت و ساختار آنهاست موكول ميكنيم
